We hebben het gehad over de ontregelde atmosfeer, de veranderende waterkringloop, de verwoeste ecosystemen en de economische ontwrichting. Maar er is één domein waar alle effecten van klimaatverandering samenkomen en direct voelbaar worden: onze gezondheid.
Klimaatverandering is geen ver-van-mijn-bedshow. Het is de hitte die je slaap berooft, de lucht die je longen irriteert, de pollen die je neus verstoppen, de teek die een nieuwe ziekte meebrengt, en de angst die je wakker houdt als je denkt aan de toekomst van je kinderen.
De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) is duidelijk: “The climate crisis is a health crisis, not in the distant future, but here and now.” Het Lancet Countdown-rapport 2025 bevestigt dat 12 van de 20 indicatoren voor gezondheidsbedreigingen recordniveaus hebben bereikt. Klimaatinactie kost nu al levens, overal ter wereld.
In dit deel van de serie kijken we naar de vele manieren waarop klimaatverandering onze gezondheid bedreigt, van de voor de hand liggende (hitte, luchtvervuiling) tot de minder bekende (allergieën, infectieziekten, mentale gezondheid). En we eindigen met de vraag: wat kunnen we eraan doen?
🌡️ 1. Hitte: de stille moordenaar
Hitte is de meest directe en dodelijke manifestatie van klimaatverandering.
De cijfers zijn onthutsend. Het aantal hittegerelateerde sterfgevallen is sinds de jaren negentig met 23 procent gestegen. Wereldwijd sterven nu gemiddeld 546.000 mensen per jaar door extreme hitte. In Europa alleen al waren er in 2023 naar schatting 47.690 hittegerelateerde sterfgevallen, oplopend tot meer dan 62.700 in 2024. Een analyse van één enkele hittegolf in de vroege zomer van 2025 schrijft 1.500 doden in twaalf Europese steden direct toe aan klimaatverandering.
Maar hitte doodt niet alleen. Ze verergert bestaande aandoeningen: hartpatiënten, mensen met COPD en andere chronische zieken hebben extra veel last van hoge temperaturen. Medicijnen voor hoge bloeddruk of hart- en vaatziekten werken anders in de hitte. Ouderen, jonge kinderen, zwangeren en mensen met chronische aandoeningen zijn het meest kwetsbaar. In Nederland alleen al overlijden gemiddeld 250 mensen per jaar extra door de hogere gemiddelde jaartemperatuur.
En hitte en luchtvervuiling versterken elkaar. Luchtvervuiling wordt in verband gebracht met een hogere hartslag en bloeddruk, waardoor mensen kwetsbaarder worden voor hitte. Hogere lichaamstemperaturen verergeren de schade van vervuilende stoffen; bij warm weer is de huid doorlaatbaarder, waardoor opname makkelijker wordt. Het is een dodelijke synergie.
🌫️ 2. Luchtkwaliteit: de adem die schaadt
De lucht die we inademen wordt steeds giftiger. En ook hier zijn de cijfers genadeloos.
Fossiele brandstoffen doden. Wereldwijd zijn 2,5 miljoen sterfgevallen per jaar toe te schrijven aan fijnstof dat vrijkomt bij de verbranding van fossiele brandstoffen. Dat is geen toekomstscenario; dat is de realiteit van vandaag.
Ozon is een sluipmoordenaar. Hoge temperaturen en zonlicht produceren ozon op leefniveau. Ozonvervuiling wordt in verband gebracht met meer astma-aanvallen en sterfgevallen door luchtwegaandoeningen.
De combinatie is funest. De interactie tussen extreme temperaturen en fijnstof (PM2,5) verhoogt het sterfterisico aanzienlijk. Op extreem warme dagen neemt het sterfterisico door PM2,5 toe met 0,75 procent per 10 µg/m³. Hitte en luchtvervuiling zijn geen aparte problemen – ze versterken elkaar.
🌾 3. Allergieën: een langer en heviger hooikoortsseizoen
Voor de miljoenen mensen met pollenallergie wordt de lente steeds zwaarder.
Het pollenseizoen wordt langer. Door de opwarming van de aarde wordt het groeiseizoen verlengd en neemt het aantal allergiedagen toe. Volgens de meest extreme KNMI-klimaatscenario’s wordt het groeiseizoen rond 2050 met veertig dagen verlengd.
Er komt meer pollen vrij. Hogere temperaturen en een verhoogde CO₂-concentratie veroorzaken een toename van de hoeveelheid pollen die planten produceren. Ook neemt de hoeveelheid allergenen per pollenkorrel toe.
Nieuwe allergenen duiken op. Planten die vroeger niet in onze streken voorkwamen, zoals de olijfboom, worden steeds vaker geplant en kunnen nieuwe allergieën veroorzaken.
Het hooikoortsseizoen kan nu al negen tot tien maanden duren. Klachten kunnen al rond Kerstmis beginnen door pollen van de els of hazelaar, en aanhouden tot in oktober door alsemambrosia. Wat vroeger een paar weken ellende was, is nu een jaarlijkse beproeving van maanden.
🦟 4. Infectieziekten: nieuwe bedreigingen vanuit het zuiden
Klimaatverandering hertekent de kaart van infectieziekten. Ziektes die vroeger beperkt bleven tot de tropen, komen steeds dichterbij.
Muggen en teken breiden uit. Stijgende temperaturen versnellen de levenscyclus van muggen en de ontwikkeling van virussen en parasieten in die muggen. Het verspreidingsgebied van vectoren zoals muggen en teken breidt zich uit naar gebieden die voorheen te koud waren. Ziektes als dengue, malaria, Zika, chikungunya en de ziekte van Lyme duiken op in nieuwe regio’s.
Het tempo is hoog. De afgelopen twee decennia hebben we recorduitbraken gezien, mede veroorzaakt door klimaatopwarming en verschuivingen in de verspreiding van muggen.
Elke 2 à 3 graden temperatuurstijging verhoogt de malaria-overdracht met 3 tot 5 procent. Malaria alleen al is verantwoordelijk voor meer dan 600.000 doden per jaar.
En het komt dichterbij. De tijgermug, die dengue en chikungunya kan overbrengen, wordt steeds vaker gesignaleerd in Zuid-Europa en heeft ook al Nederland en België bereikt. Het is geen ver-van-mijn-bedshow meer.
🧠 5. Mentale gezondheid: de stille crisis
Klimaatverandering tast niet alleen ons lichaam aan, maar ook onze geest.
Eco-angst en solastalgia zijn opkomende begrippen. Klimaatangst, een chronische zorg voor de toekomst van de planeet en de mensheid, is een normale reactie op een abnormale situatie. Maar ze kan ook verlammen en het dagelijks functioneren belemmeren.
Extreme weersomstandigheden, stijgende temperaturen en milieuverwoesting dragen sterk bij aan zowel bestaande als nieuwe psychiatrische stoornissen. Mensen die al kwetsbaar zijn voor angst en depressie, hebben meer kans om eco-angst te ervaren.
Klimaatmigratie en gedwongen ontheemding leggen een extra druk op gezondheidssystemen en zorgverleners. Mensen verliezen niet alleen hun huis, maar ook hun sociale netwerk, identiteit en toekomstperspectief.
De urgentie is groot. De WHO heeft in mei 2025 het allereerste Global Action Plan on Climate Change and Health 2025-2028 aangenomen. Het is een erkenning dat de klimaatcrisis ook een geestelijke-gezondheidscrisis is.
⚖️ 6. Ongelijkheid: de grootste onrechtvaardigheid
Net als bij de economische gevolgen, is ook bij gezondheid de ongelijkheid het meest schrijnend.
Kwetsbare groepen worden het hardst getroffen. Ouderen, mensen met chronische aandoeningen, zwangeren, jonge kinderen, en mensen in kwetsbare sociaaleconomische omstandigheden hebben de meeste last van hitte, luchtvervuiling en infectieziekten.
Armere landen dragen de zwaarste last. Tussen de 3,3 en 3,6 miljard mensen leven nu al in gebieden die zeer kwetsbaar zijn voor klimaatverandering. Ziekenhuizen lopen 41 procent meer risico op schade door extreem weer dan in 1990.
Kinderen worden onevenredig getroffen. Kinderen die geboren worden in arme landen, zullen in hun leven zes tot acht keer meer klimaatrampen meemaken dan kinderen in rijke landen.
En het wordt erger. De WHO waarschuwt dat tussen 2030 en 2050, 250.000 extra sterfgevallen per jaar kunnen optreden door ondervoeding, malaria, hittestress en andere oorzaken. Het grootste deel van die last zal vallen in de regio Azië-Pacific.
🛠️ Wat kunnen we eraan doen?
Het beeld is overweldigend, maar ook hier geldt: we kunnen iets doen. De oplossingen liggen niet alleen in techniek, maar ook in preventie, zorg en solidariteit.
🌿 1. De oorzaak aanpakken: minder uitstoot, meer gezondheid
De meest effectieve manier om gezondheidseffecten te voorkomen, is het stoppen van de oorzaak: de uitstoot van broeikasgassen.
Schone lucht redt levens. Tussen 2010 en 2022 werden er jaarlijks naar schatting 160.000 vroegtijdige sterfgevallen vermeden door verminderde luchtvervuiling door steenkool.
Duurzame energie creëert banen en gezondheid. Hernieuwbare energie bereikte in 2024 een record van 12 procent van de wereldwijde elektriciteitsproductie en creëerde 16 miljoen banen.
Gezondere voeding redt miljoenen levens. Overstappen op gezondere, klimaatvriendelijke diëten en duurzamere landbouwsystemen zou de uitstoot, vervuiling en ontbossing massaal verminderen en mogelijk meer dan tien miljoen levens per jaar redden.
Fossiele subsidies moeten weg. Overheden gaven in 2023, 956 miljard dollar uit aan fossiele subsidies, meer dan drie keer het bedrag dat aan klimaatkwetsbare landen wordt beloofd. Vijftien landen gaven meer uit aan fossiele subsidies dan aan hun gehele nationale gezondheidsbegroting.
🏥 2. Gezondheidssystemen weerbaar maken
Zelfs als we de uitstoot morgen stopzetten, zullen de gevolgen nog decennia voelbaar zijn. Daarom moeten we onze gezondheidssystemen aanpassen.
Vroegtijdige waarschuwingen: Investeer in systemen die hittegolven, luchtvervuiling en uitbraken van infectieziekten tijdig voorspellen.
Kwetsbare groepen beschermen: Richt preventieve maatregelen specifiek op ouderen, chronisch zieken, zwangeren en jonge kinderen.
Zorgpersoneel opleiden: Artsen en verpleegkundigen moeten worden opgeleid om de gezondheidseffecten van klimaatverandering te herkennen en te behandelen. In 2024 ontving twee derde van de medische studenten al onderwijs over klimaat en gezondheid.
Internationale samenwerking: De WHO heeft het Global Action Plan on Climate Change and Health 2025-2028 aangenomen. Het is een mondiale routekaart om gezondheidssystemen klimaatbestendig te maken.
🧘 3. Individuele acties: wat jij kunt doen
Ook op persoonlijk niveau kun je verschil maken, voor je eigen gezondheid en die van anderen.
Blijf koel: Zorg voor voldoende drinkwater, vermijd de middagzon, en zoek verkoeling tijdens hittegolven. Let extra op ouderen en kwetsbaren in je omgeving.
Adem schone lucht: Vermijd drukke wegen tijdens smog, ventileer je huis op de juiste momenten, en overweeg een luchtreiniger als je in een vervuild gebied woont.
Wees allergiebewust: Houd de pollenkalender in de gaten, sluit ramen tijdens piekmomenten, en was je haar en kleding na een dag buiten om pollen te verwijderen.
Bescherm jezelf tegen ziektes: Gebruik muskietennetten en insectenwerende middelen op risicovolle plekken, en wees alert op symptomen van ziekten die in jouw regio (nog) niet voorkomen.
Zorg voor je mentale gezondheid: Praat over klimaatangst, je bent niet alleen. Zoek verbinding met anderen en met de natuur. Actie ondernemen, hoe klein ook, kan gevoelens van machteloosheid verminderen.
Word ambassadeur: Deel wat je weet met vrienden, familie en collega’s. Laat zien dat klimaatactie gezondheidswinst oplevert, niet alleen opoffering.
🎯 Afsluiting: de grootste gezondheidskans van onze tijd
De gezondheidseffecten van klimaatverandering zijn overweldigend en urgent. Maar er is ook een andere kant.
Zoals Dr. Jeremy Farrar van de WHO het zegt:
“Climate action is also the greatest health opportunity of our time. Cleaner air, healthier diets, and resilient health systems can save millions of lives now and protect current and future generations.”
De keuze is niet of we iets doen. De keuze is wat we doen en hoe snel. We kunnen blijven doen alsof onze neus bloedt, en de rekening doorschuiven naar onze kinderen. Of we kunnen nu handelen, voor schonere lucht, gezondere voeding, sterkere gezondheidssystemen en een leefbare planeet.
De motor draait nog. De garagedeur staat op een kier. De keuze is aan ons.
📬 Blijf op de hoogte
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
De inhoud en eindredactie blijven van mij.
Matt Owens Rees
As Lode says, not watching your health affects sleep, how you breathe, pollen levels in your nose, allowing ticks to bring infectious diseases. The Ozone Layer is decreasing to dangerous levels. Using fossil fuels kills. Though it must be said, in the current world economic crisis we’ve no real option but to use them. Regretably, UK politicians fail to see this.
As Westerners, we could eat healthier food, avoid the midday sun, keep hydrated, and wash cloths more regularly.
As Thais, we could keep our environment cleaner: no throwing trash wherever one feels like it, washing hands after going to the toilet, and burning rubbish and crops.
In the malls, I only see foreigners washing hands in the (male) restrooms. I can’t speak for the ladies’ rooms.
Do Lode’s followers have other ideas to share?